geschiedenis de dageraad

Het verhaal van De Dageraad begint eigenlijk al in 1844, met 28 wevers in Rochdale, Engeland. Zij begonnen een winkel waar ze brood, levensmiddelen en kleding aan hun leden verkochten. Over de verkoop keerden ze dividend uit aan deze leden. Deze 28 wevers, bekend als de pioniers van Rochdale, worden beschouwd als de grondleggers van de verbruikscoöperatie.

rochdale_pioneers

Deze vorm van zelforganisatie sloeg aan in heel Europa, maar was niet gemakkelijk te realiseren. In Nederland kwam de coöperatie dan ook pas echt tot bloei na 1900, toen het opkomend socialisme verbruikscoöperaties als een van de fundamenten van de arbeidersbeweging begon te zien. Arbeiders konden van hun karige loon goede, goedkope en betrouwbare levensmiddelen kopen in coöperatieve winkels. Coöperaties kochten goedkoop in, en hadden eigen toeleveringsbedrijven, zoals bakkerijen. Ook gingen de coöperaties zich bezighouden met maatschappelijk werk.

De mislukte typografenstaking in 1900 maakte veel stakers werkeloos. JA van Gelder wilde daar wat aan doen. Hij riep mannen bijeen van naam en faam, waaronder Herman Gorter, PL Tak, Floor Wibaut en Henry Polak. Zij legden de grondbeginselen vast van De  Algemene Arbeiders Coöperatie “De Dageraad”. Dit was de geboorte van De Dageraad, een van de eerste arbeiderscoöperaties in Nederland, in 1901.

Eerste winkel van De Dageraad, 1e van Swindenstraat 40.

Eerste winkel van De Dageraad, 1e van Swindenstraat 40.

Het bestuur ging voortvarend te werk. De eerste coöperatieve winkel kwam op de Eerste Van Swindenstraat 40. Het was moeilijk om een goede bakkerij te vinden. Er was tegenwerking, bakkers wilden niet verhuren aan de socialistische coöperatie. Uiteindelijk werd een pand gevonden op de Marnixstraat 129, “van waaruit begin januari 1902 het Dageraads-brood zijn glorierijke tocht naar de magen der Amsterdamse arbeiders zou beginnen.” (uit boekje 10 jaar Dageraad).

Eerste bakkerij van De Dageraad, Marnixstraat 129.

Eerste bakkerij van De Dageraad, Marnixstraat 129.

Het rode Dageraad-brood werd een succes, er kwamen een nieuwe bakkerij en een tweede winkel, en er werd winst gemaakt.

Tweede brooddepot en vierde kruidenierswinkel, Iepenweg 39-41.

Tweede brooddepot en vierde kruidenierswinkel, Iepenweg 39-41.

Begin 1908 was de werkeloosheid van diamantbewerkers verschrikkelijk, en daardoor liep het krediet dat de coöperatie De Dageraad verstrekte op tot een destijds astronomische 11.000 gulden. Dit stond investeringen in de weg, maar er kwam toch nieuwe bakkerij op Toldwarsstraat waar ook kruidenierswaren-magazijn, brooddepot, kantoor en bestuurszetel werden gevestigd. De coöperatie had ook een melkfabriek, en er kwamen nog een spaarbank en een kleermakerij bij. Er veel winkels in Amsterdam en wijde omgeving.

Dageraadpand met bakkerij aan de Tolstraat/Toldwarsstraat, van waaruit brood met handkarren gedistribueerd werd.

Dageraadpand met bakkerij aan de Tolstraat/Toldwarsstraat, van waaruit brood met handkarren gedistribueerd werd.

Op 4 maart 1915 concludeerde het bestuur dat de coöperatie haar publiciteit enigszins verwaarloosd had, dat ze iets minder leden had, wat men weet aan de crisis in het diamantvak en de geringere koopkracht van de leden.

Op 10 maart 1916 was er in de notulen sprake van een voorstel van het bestuur tot het oprichten van een stichting in het belang van de verbetering van de Volkshuisvesting. De heer Content licht toe:

Notulen Bestuursvergadering

Notulen Bestuursvergadering

“Spreker wijst erop, dat groote groepen der arbeidersbevolking, vooral onder de minst koopkrachtigen, nog verre van ons staan. Ze doen hun inkoopen in kleine winkeltjes, waar zij in het krijt staan en waar zij zowel wat prijs als kwaliteit betreft genomen worden. Van verschillende zijden is ons gewezen op de wenschelijkheid mede te werken tot een betere volkshuisvesting. Zoo’n groot woningcomplex, door ons geplaatst, waar onze winkels zijn gevestigd, waar wij veel verbruikers bijeen hebben, zulk een voordeel onze leden en verbruikers aangeboden zal veel kunnen bijdragen onze populariteit te verhoogen en onze omzet te doen stijgen.”

Een vergadering later besloot het bestuur: “Bij plan Zuid moeten wij nu zorgen er bij te zijn. Onze winkels, gelegen te midden van ons eigen woning-complex, kunnen dan ook gunstig liggen ten opzichte van het gehele nieuwe kwartier. Wij moeten zorgen hier eens niet achter het net te vischen.”

In 1917 wordt de Amsterdamse Woningstichting “De Dageraad” opgericht, een afsplitsing van de arbeiderscoöperatie. Content wordt een van de bestuurders.

Oprichting Amsterdamsche Woningstichting De Dageraad - publicatie in de Staatscourant.

Oprichting Amsterdamsche Woningstichting De Dageraad – publicatie in de Staatscourant.

“De stichting heeft uitsluitend ten doel werkzaam te zijn in het belang van de verbetering van de volkshuisvesting. Zij tracht dit doel te bereiken door het stichten of op andere wijze verkrijgen van hygiënisch ingerichte woningen, die voldoen aan de behoeften van een in bescheiden financieele omstandigheden verkeerend gezin, om deze bij voorkeur aan de leden van de coöperatie “De Dageraad” te verhuren, alsmede door andere handelingen, die bevorderlijk kunnen zijn aan het bij uitsluiting gestelde doel.”

 

 

 

Vrijwel meteen vroeg de kersverse stichting grond aan voor 600 woningen. Dit werd gehonoreerd door de gemeente: De Dageraad kreeg grond in Zuid en in Buiksloterham. De plannen in Buiksloterham werden goedgekeurd door de gemeente maar afgekeurd door het rijk, vanwege de te grote luxe. Het plan in Zuid ging door.

a11e29bc-248f-fefb-9b9b-5184fc713444

Schets voor het afgekeurde plan in Buiksloterham. Foto: Stadsarchief Amsterdam.

In 1918 kreeg De Dageraad een stuk grond om 300 woningen op te ontwikkelen, plus subsidie. Er werden twee jonge architecten aangetrokken, Kramer en de Klerk.

Uiteraard waren er conflicten en budgetoverschrijdingen, maar in aanmerking genomen dat de architecten noch bestuur van de coöperatie kon bogen op veel ervaring, en het ook nog crisis was, is het een wonder dat er binnen vier jaar een prachtig complex stond. Op 21 juli 1922 werden de sleutels van de eerste 24 woningen feestelijk aan de nieuwe bewoners overhandigd.

IMG_7004

In 2001 werd dit complex verkozen tot het “Volkshuisvestingsproject van de 20ste eeuw” . Deze verkiezing werd georganiseerd door de koepel van woningcorporaties Aedes in het kader van 100 jaar Woningwet.

In 2005 ging de Dageraad op in de Alliantie, tot op heden eigenaar van het complex.

Advertenties

One thought on “geschiedenis de dageraad

  1. Zonde dat ze zijn opgegaan in de corporatie. Cooperatie lijkt me een veel prettigere bedrijfsvorm, niet zo autoritair en korte termijn winst gedreven als nu de norm is.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s